W przedsiębiorstwie jest to czas właściciela albo zarządu, którego nie poświęcono klientom, inwestycjom i rozwojowi. Jest należność, która przez kolejne lata istnieje w księgach, ale nie na rachunku bankowym. Jest kontrakt, którego nie zawarto, bo dwie firmy zamiast nadal ze sobą pracować komunikują się wyłącznie za pośrednictwem kancelarii. W sporze rodzinnym rachunek wygląda inaczej, ale mechanizm jest podobny: kolejne pisma, rozprawy i miesiące oczekiwania utrwalają konflikt, który coraz częściej zaczyna żyć własnym życiem. W pewnym momencie strony potrafią już bardzo dokładnie powiedzieć, czego domagają się od przeciwnika, ale znacznie trudniej odpowiedzieć im na pytanie, czego właściwie potrzebują, żeby konflikt się zakończył. Dlatego przy ocenie opłacalności procesu pytanie „ile kosztuje adwokat?” jest zdecydowanie za wąskie. Prawidłowe pytanie brzmi: ile będzie mnie kosztować pozostawanie w tym sporze przez następne dwa, trzy albo pięć lat?

Pierwsza część rachunku jest oczywiście najbardziej widoczna. W Polsce w sprawach majątkowych o wartości powyżej 20 tys. zł opłata sądowa wynosi co do zasady 5 proc. wartości przedmiotu sporu, przy czym obecnie nie może przekroczyć 100 tys. zł. Oznacza to przykładowo 25 tys. zł opłaty od pozwu przy roszczeniu na 500 tys. zł i 50 tys. zł przy milionie złotych. Do tego dochodzi obsługa prawna, ewentualne opinie ekspertów i biegłych, tłumaczenia, koszty dojazdów, czas pracy osób przygotowujących dokumentację, a później możliwa apelacja i kolejna faza wydatków. Samo zestawienie tych pozycji nadal może jednak dawać złudne poczucie kontroli: płacimy konkretną kwotę za konkretną czynność i możemy ją zaksięgować.

Znacznie trudniej zaksięgować kilkadziesiąt godzin prezesa spółki spędzonych na odtwarzaniu korespondencji sprzed trzech lat, spotkaniach z prawnikami i przygotowywaniu się do przesłuchania. Trudniej również wycenić pracownika, który zamiast prowadzić sprzedaż przygotowuje kolejne zestawienie dla pełnomocnika, albo właściciela małej firmy, który przez dzień rozprawy po prostu nie zajmuje się przedsiębiorstwem. Brytyjski CEDR, analizując rynek mediacji komercyjnych, szacuje, że wcześniejsze rozwiązywanie sporów poprzez mediację oszczędza biznesowi miliardy funtów rocznie właśnie poprzez ograniczenie zmarnowanego czasu zarządczego, utraconej produktywności, zniszczonych relacji i kosztów prawnych. Nie należy przenosić tych brytyjskich kwot wprost na polski rynek, ale katalog kosztów jest bardzo uniwersalny.

Drugim kosztem jest czas – i tutaj proces potrafi być szczególnie podstępny. Nie dlatego, że każda sprawa sądowa trwa wiele lat. Nie trwa. Problem polega na tym, że na początku sporu nikt nie potrafi zagwarantować, czy dana sprawa zakończy się po kilku miesiącach, czy po pierwszej instancji, apelacji, opinii uzupełniającej biegłego i kolejnych terminach.

Statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości za 2025 r. pokazują średni czas 6,5 miesiąca dla wybranych kategorii spraw rozpoznawanych w pierwszej instancji, przy znaczących różnicach pomiędzy okręgami i rodzajami postępowań; w części kategorii gospodarczych czy bardziej skomplikowanych sporach wartości są zdecydowanie wyższe. Średnia jest przy tym niewdzięcznym narzędziem dla kogoś, kto prowadzi konkretny spór. Nie odpowiada na pytanie, czy akurat w jego sprawie konieczne będą trzy opinie techniczne, ilu zostanie przesłuchanych świadków i czy wyrok zostanie zaskarżony. Tymczasem pieniądz ma swoją wartość w czasie. Należność w wysokości 400 tys. zł otrzymana dzisiaj i ta sama należność wyegzekwowana za cztery lata nie mają dla przedsiębiorstwa tej samej wartości. W międzyczasie trzeba finansować działalność, opłacać ludzi, pozyskiwać kapitał i inwestować. Może się więc zdarzyć, że strona formalnie wygra wszystko, czego żądała, a ekonomicznie jej zwycięstwo będzie dużo mniej imponujące.

Jest jeszcze cena utraconych możliwości. Konflikt potrafi zamrozić znacznie więcej niż samą sporną kwotę. Generalny wykonawca przestaje zlecać prace podwykonawcy, z którym prowadzi proces. Producent traci wieloletniego odbiorcę. Dwóch wspólników, którzy przez lata zbudowali rentowną firmę, zaczyna podejmować decyzje przede wszystkim po to, żeby drugi z nich na nich nie skorzystał. W sporach rodzinnych podobna logika działa jeszcze boleśniej: byli partnerzy przestają rozwiązywać bieżące problemy, ponieważ każde ustępstwo interpretowane jest jako potencjalny argument do wykorzystania w następnym piśmie procesowym.

Ministerstwo Sprawiedliwości, opisując mediację, wskazuje właśnie na oszczędność czasu i pieniędzy, większą kontrolę stron nad wynikiem, poufność oraz możliwość zachowania relacji jako jej praktyczne przewagi nad klasycznym postępowaniem. Nie oznacza to oczywiście, że relację zawsze trzeba ratować. Czasem najlepszym rozwiązaniem biznesowym jest jej zakończenie. Różnica polega na tym, że zakończenie współpracy można zaprojektować: ustalić rozliczenia, terminy, przekazanie dokumentacji, dokończenie określonych zobowiązań, odpowiedzialność za okres przejściowy. Wyrok zwykle odpowiada natomiast na pytania postawione w pozwie. Może zasądzić pieniądze. Nie zbuduje automatycznie planu bezpiecznego rozstania dwóch wspólników ani nie odtworzy klienta utraconego podczas czteroletniego konfliktu.

Kilka publicznie opisanych spraw bardzo dobrze pokazuje, że nie jest to jedynie teoria mediatorów. W 2025 r. amerykańska spółka energetyczna EQT zgodziła się zapłacić 167,5 mln dolarów w ramach ugody kończącej pozew inwestorów dotyczący informacji przedstawianych przy wielomiliardowym przejęciu Rice Energy. Z punktu widzenia tematu tego artykułu najbardziej interesująca nie jest jednak sama kwota. Do porozumienia doszło po niemal sześciu latach procesu i trzech sesjach mediacyjnych. W materiałach sądowych podkreślano, że ugoda daje uczestnikom natychmiastową i pewną wartość, eliminując ryzyko uzyskania po dalszym procesie znacznie mniejszej kwoty albo nieuzyskania jej wcale. Jeszcze bardziej wymowna jest zakończona w 2026 r. sprawa byłego pracownika UBS Trevora Murraya. Spór o zarzucany odwet wobec sygnalisty trwał ponad trzynaście lat, przeszedł przez kolejne instancje i dotarł do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych.

Ostatecznie strony poinformowały sąd, że rozwiązały spór w drodze mediacji. Oczywiście z tych przypadków nie wynika, że mediacja sześć czy trzynaście lat wcześniej na pewno zakończyłaby się sukcesem. Tego nie wiemy. Pokazują jednak coś istotnego: nawet po ogromnych nakładach na proces strony potrafią dojść do wniosku, że dalsze rozstrzyganie konfliktu przez sądy nie jest już dla nich najlepszą alternatywą.

Są również przykłady mniej medialne, ale być może bardziej pouczające dla codziennego biznesu. CEDR opisuje wielostronny konflikt budowlano-inżynieryjny dotyczący rur kanalizacyjnych i deszczowych ułożonych w wykopie na dnie morskim. Wadliwe zabezpieczenie spowodowało problemy techniczne, a pomiędzy czterema uczestnikami rozpoczęło się długotrwałe postępowanie. Sprawa zmierzała do procesu przewidzianego na sześć-osiem tygodni. Dwa dni mediacji zakończyły konflikt ugodą. To nie jest dowód, że dwa dni rozmowy zawsze zastąpią lata sądu. Jest to natomiast dobry przykład tego, dlaczego mediacja potrafi być szczególnie użyteczna w sporach technicznych, budowlanych czy kontraktowych. Problem rzadko składa się tam z jednego prostego roszczenia. Jest dokumentacja, zakres robót, odpowiedzialność kilku podmiotów, ubezpieczyciele, terminy, gwarancje, koszty usunięcia wad. Wyrok może po długiej analizie wskazać odpowiedzialnego. Mediacja daje dodatkową możliwość: zebrania w jednym procesie podmiotów, które wspólnie mogą stworzyć rozwiązanie praktyczne, nawet jeżeli żaden sąd nie mógłby narzucić dokładnie takiej konstrukcji w sentencji orzeczenia.

Nie wynika z tego, że rozsądny człowiek powinien unikać sądu za wszelką cenę. Są konflikty, w których potrzebne jest zabezpieczenie majątku, szybka ingerencja sądu, ustalenie precedensowej kwestii prawnej albo po prostu druga strona nie jest zainteresowana żadnym uczciwym porozumieniem. Mediacja również kosztuje i również może zakończyć się bez ugody. Warto jednak zmienić kolejność pytań. Zamiast automatycznego „czy wygram w sądzie?” dobrze zapytać również: „co będzie mnie kosztowało dojście do tego wyroku?”, „co wydarzy się przez ten czas?” oraz „jak wygląda dla mnie dobra alternatywa, jeśli uda się porozumieć wcześniej?”. Bo cena konfliktu nie jest tym samym co koszt procesu. Proces ma pozycje w cenniku. Konflikt zabiera również czas, uwagę, pieniądze pozostające poza dyspozycją, klientów, wspólników, reputację i relacje, których po kilku latach nie da się przywrócić orzeczeniem. I właśnie dlatego ugoda nie zawsze jest ustępstwem. Niekiedy jest po prostu najbardziej racjonalną decyzją ekonomiczną - decyzją, żeby przestać finansować konflikt i zacząć finansować to, co ma być po nim.

Redakcja Ugodowo.pl